Орон нутгийн гэрээнд оролцоо хамгаас чухал

Ард түмэн – Байгалийн баялаг

Манай улсын эдийн засгийн нэлээд хэсэг нь уул уурхай болон олборлох үйлдвэрлэлээс хамаарах болж, эрдэс баялгийг эрж хайх, олборлож ашиглах үйл ажиллагаа эрчимтэй өрнөж буй өнөө цагт түүнийг хэрхэн нийтэд тустайгаар, үр өгөөжтэй, ирээдүй хойчийн өмнө хүлээх хариуцлагаа сайтар ухамсарласан түвшинд зохицуулж, зохион байгуулах вэ гэдэг нь нэн чухал болж байна.

Монгол улсын үндсэн хуулинд байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд, төрийн хамгаалалтанд байна гэж заажээ. Үүний дагуу бол хаа сайгүй байгаа лиценз эзэмшигч компаниудын мэдэлд шилжсэн орд газруудын жинхэнэ эзэд нь ард түмэн байх ёстой аж. Гэвч амьдрал дээр байгалийн баялгаа судлах, эрж хайх, олборлох ашиглахтай холбогдсон зөвшөөрөл олгоход ард түмэн шууд оролцож чадахгүй байгаа.

Нэн ялангуяа орд эзэмших зөвшөөрөл буюу лицензийг гадаадын компани хуулийн этгээд эзмшиж байгаа тохиолдолд энэ нь ихээхэн төвөгтэй асуудлуудыг буй болгоно. Энэ мэт асуудлууд нь улс орнуудад нийтлэг байдлаар тулгарч, гарц шийдлийг нэхсээр ирсний улмаас  уул уурхайн үйл ажиллагаа идэвхтэй явагддаг ихэнх улс орнуудад “нийгмийн лиценз” гэдэг ойлголт, нэр томьёо бий болжээ.

Товчид нь авч үзвэл “нийгмийн лиценз” гэдэг нь  хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг эзэмших эрх авсан тухайн компани, хуулийн этгээд орд газарт үйл ажиллагаа явуулахын тулд орон нутаг, ард иргэд олон нийтийн зүгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн байхыг хэлж буй хэрэг ажээ. Тэрээр нийгмийн лицензэд орон нутаг дахь байгаль экологи, ард иргэдийн амьдралд сөрөг нөлөө, эрсдэл үүсгэхгүй байх, тэдгээрт өгөөжтэй, үр шимээ хүртээдэг байх, ирээдүй хойчийн өмнө ямар нэг сөрөг, эрсдэлийг бий болгохгүй байхуйцаар бүхий л ажиллагаагаа төлөвлөж зохицуулсан байх гэх мэт хүчин зүйлүүд хамаарна.

Нийгмийн лицензийн бас нэг гол зүйл гэвэл орон нутаг болон лиценз эзэмшигч компаний хооронд гэрээ байгуулан ажиллах явдал. Дэлхийн улс орнуудад үүнийг орон нутгийн хөгжлийн гэрээ, нөлөөллийн үр шимийн гэрээ /Канад/, сайн дурын гэрээ, үр шим хуваах гэрээ /Чили/, хамтын ажиллагааны гэрээ /Монгол/, нийгмийн итгэлцлийн сан /Перу/, түншлэлийн гэрээ гэх мэт янз бүрээр авч үздэг ч суурь ухагдахуун нь адил байдаг байна.  Түүнчлэн ихэнх улс орнуудад  лиценз эзэмшигч компаний зүгээс энэхүү гэрээг гол төлөв орон нутгийн ард иргэдтэй байгуулдаг бол харин Монголд орон нутгийн Засаг захиргаатай байгуулахаар хуульчлан хэвшүүлснээрээ онцлогтой байна.

Ашигт малтмалын тухай хуулийн 42.1-д тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь байгаль орчныг хамгаалах, уурхай ашиглах, үйлдвэр байгуулахтай холбоотой дэд бүтцийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх асуудлаар нутгийн захиргааны байгууллагатай гэрээ байгуулж ажиллана хэмээн заасан байдаг.

Үүний дагуу лиценз эзэмшигч, ялангуяа ашиглалтын лиценз эзэмшиж, олборлолт явуулж буй компаниуд орон нутгийн захиргааны байгууллагатай гэрээ байгуулж ажиллах явдал сүүлийн жилүүдэд хэрэгжиж эхлээд байгаа ч нийтлэг байдлаар хэвшил болж чадаагүй, басхүү гэрээг тийм ч боловсронгуй байдлаар байгуулж чадахгүй байгаа бололтой. Үүнээс хамаарахгүйгээр лиценз эзэмшигч компанитай гэрээ байгуулж ажиллах нь орон нутгийн эрх ашгийн үүднээс зайлшгүй шаардлагатай хүчин зүйл юм.

Ингэснээр нутгийн захиргаа болон иргэдийн хувьд орон нутгийн хөгжлийг дэмжих, ажлын байр, бизнесийн боломж нэмэгдүүлэх, байгаль орчны болон бусад эрхийн зөрчлөөс сэргийлэх, дэд бүтэц, нийгмийн үйлчилгээнд хөрөнгө оруулах, мэдээлэл авах, оролцох, хянах боломж бүрдэхээс гадна хуулийн хэрэгжилтийг хангуулахад хялбар болдог, харин компаний хувьд орон нутаг болон иргэдтэй харилцан итгэлцэх итгэлцэл бий болгох, нийгмийн зөвшөөрөл авч, тэднээр хүлээн зөвшөөрүүлэх, хуулийн дагуу чөлөөтэй ажиллах нөхцөл бүрдэж, үйл ажиллагаа нь  тогтворжих сайн талтай .
 Ашигт малтмалын лиценз эзэмшигчтэй байгуулсан гэрээнээс орон нутгийн хамгийн гол хүсэн хүлээдэг зүйл нь орон нутагт үр шим хүртээх зохицуулалт. Энэ дагууд Монгол улсад байгуулагдан хэрэгжиж байгаа орон нутгийн гэрээнүүдийн хувьд тухайн орон нутгийн хөгжлийг дэмжихэд чиглэгдсэн хөрөнгө оруулалтын нөхцлүүдийг янз бүрийн байдлаар тусгаж хэрэгжүүлж байгаа туршлагууд бий.

Жишээлэхэд Ховд аймаг болон МоЭнКо компани хоорондын гэрээнд компаний олборлож, экспортлосон уул уурхайн түүхий эд, бүтээгдэхүүний тодорхой хувь хэмжээгээр бодож, орон нутагт төлбөр төлөх, бас гудамж, зам тохижуулах гэх мэт хөрөнгө оруулалт хийхээр заасан байхад Оюутолгойн уурхайд үйл ажиллагаа явуулж байгаа Рио Тинто компани болон Өмнөговь аймгийн засан захиргааны хооронд байгуулагдсан гэрээнд компани орон нутагт жил бүр 5.0 сая долларын мөнгөн хөрөнгө оруулалтыг тогтмол хийхээр, Сүхбаатар аймгийн цайрт минералийн ордод лиценз эзэмшин, үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниуд аймагт жил тутам 1.5 тэрбум төгрөгийн мөнгөн хөрөнгө оруулалт хийхээр заалтууд тусгагдсан байна. Гэсэн ч хэрэгжилтийн хувьд харилцан адилгүй зарим нь ихэнхдээ гэрээнд заагдсан хэмжээнд хүрч хөрөнгө оруулалт нь хийгддэггүй, заалт нь огт биелдэггүй явдал ч байдаг тухай орон нутгийхан ярьж байсан. Шалтгаан нь гэвэл гэрээ байгуулах үйл явц болон гэрээний хэрэгжилтийг хянах хяналт их сул байдагтай холбоотой.

Эдгээртэй уялдаад өнөөдөр орон нутгийн гэрээнд хамгийн чухлаар тавигдаж байгаа гол асуудлууд гэвэл гэрээний хэрэгжилийн хяналт мөн иргэд олон нийтийн оролцооны асуудлууд юм. Уул уурхай дахь орон нутгийн ихэнх гэрээнд иргэдийн оролцоо бараг байхгүйтэй адил явж ирсэнийг зохицуулахын тулд 2016 онд батлагдаж, мөн оны 7 сарын 01-ээс хэрэгжиж эхэлсэн Захиргааны ерөнхий хуулинд орон нутгийн гэрээнд эрх ашиг, сонирхол нь шууд болон шууд бусаар хөндөгдөх, хөндөгдөж болзошгүй этгээд түүнчлэн орон нутгийн иргэдийг заавал оролцуулах, иргэд мэдээлэл авах, баримт бичиг хуулбарлан авах, хууль хэрэгжүүлэхийг шаардах, хууль зүйн мэргэжлийн туслалцаа авах гэх мэт эрхээр хангагдах ёстойг, түүнчлэн гэрээг байгуулахаар бэлтгэх, хэлцэл хийхийн өмнө иргэд олон нийтийн саналыг сонсох /хуулийн хэллэгээрээ бол “сонсох ажиллагаа явуулах”/ сонсох ажиллагааг хэзээ, хэрхэн ямар хэлбэрээр явуулах талаар иргэдэд урьдчилан мэдээлэл хүргүүлэх, иргэдээс гаргасан саналыг гэрээнд тусгасан, эсвэл тусгаагүйг, мөн тусгаагүй шалтгааныг тэмдэглэлээр баталгаажуулж эргэж мэдэгдэх,   сонсох ажиллагаа явуулаагүй бол гэрээг хууль бус гэж тооцохоос гадна хариуцсан ажилтанд хариуцлага хүлээлгэхээр заасан байна.

Монгол улсын Засгийн газрын 2015 оны 179 дүгээр тогтоолоор орон нутгийн гэрээний жишиг загварыг баталжээ. Уг загвар гэрээ нь лиценз эзэмшигч компани болон орон нутгийн захиргаа хоорондын гэрээ байгуулах үйл явцыг хөнгөвчилж дөт болгох, гэрээнд тусгагдах зүйлүүдийн жишиг загварыг буй болгох зорилгоор хийгдсэн боловч орон нутгийн болон иргэд, олон нийтийн үр шим хүртэх эрх, сонирхлыг хязгаарласан, зарим хууль тогтоомжуудтай зөрчилдсөн заалтууд орсон зэрэг дутагдал бий тул түүнийг нэг бүрчлэн дагах боломжгүй, ихээхэн учир дутагдалтай жишээ, загвар болсон байна хэмээн шинжээчид, иргэний нийгмийнхэн, зарим мэргэжлийн байгууллагууд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа юм.

Ямар ч асан ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу уул уурхайн лиценз эзэмшигч болон орон нутгийн захиргааны хооронд гэрээ байгуулж ажиллах нь хуулиар хүлээх ёстой үүрэг бөгөөд уг гэрээгээр хоёр талын ашиг сонирхлыг харилцан өгөөжтэйгээр зохицуулж, басхүү хуулийг дээдлэн сахиж, үндсэн хуулинд заасанчилан байгалийн баялгийнхаа эзэн нь байх ёстой иргэд, олон түмний язгуур эрх ашиг, сонирхолыг хангахын төлөө талууд бүхий л нөөц боломжоо дайчилж ажиллах явдал хүлээгдэхээр барахгүй тулгамдсан асуудал болж буйг анзаарах нь чухал билээ.

/Энэхүү нийтлэлийг бэлтгэхэд Байгалийн баялгийн засаглалын хүрээлэнгээс зохион байгуулсан сургалт, семинарын материалууд болон ННФ-ын Засаглалын хөтөлбөрийн зохицуулагч Д.Эрдэнэчимэг, “Нийгмийн хараат бус үйл ажилагаа” ОУБ-ын захирал Жордан Кушминдер, ББЗХ-ийн Монгол дахь Менежер Н.Дорждарь болон хуулийн ахлах зөвлөх Амир Шафайи нарын илтгэл материалыг ашиглав/

Бэлтгэсэн Г.Төрмөнх